Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog heeft een grote stempel gedrukt op de geschiedenis van de 20ste eeuw. Tijdens het wereldwijde conflict stierven 60 tot 70 miljoen mensen. De oorlog speelde zich zowel in West- en Oost-Europa, als in Azië (Pacific) af. Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloten Duitsland, Italië en Japan een pact (asmogendheden) waarmee zij een coalitie vormden tegen de geallieerden, bestaande uit de grootmachten Groot-Brittannië, Frankrijk, de VS en de Sovjet-Unie. Dit korte verhaal gaat in op een aantal kernaspecten van de Tweede Wereldoorlog.

Ontstaan (1914-1933)

Verschillende oorzaken zijn aan te wijzen voor het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog. Nationalisme, racisme, militarisme en expansionisme zijn factoren die bijdroegen aan het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog. Het verlies van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) betekende voor Duitsland veel ellende. Duitsland moest grote sommen geld (herstelbetalingen) aan de overwinnaars betalen. De geallieerde politiek van isolatie had een desastreus langetermijneffect voor Duitsland. De eer van Duitsland werd gekrenkt.

In de jaren twintig zakte in de Verenigde Staten de beurs in (beurscrash). Een wereldwijde economische crisis was het gevolg. Duitsland werd hard getroffen. In Duitsland ontstond grote armoede en werkloosheid. Gewone etenswaren waren opeens niet meer te betalen. In dat klimaat kon extremisme en haat opbloeien. Oostenrijker, militair en (later) nazi-politicus Adolf Hitler maakte handig misbruik van de situatie: hij speelde in op de ontstane situatie in Duitsland en stelde dat de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog, met name Groot-Brittannië en Frankrijk, Duitslands eer hadden gekrenkt. Volgens Hitler hadden de geallieerden samen met de Joden samengezworen en Duitsland een dolk in de rug gestoken. Duitsland moest Hitler trouw zweren.

Door de grote armoede en werkloosheid wist Hitler mensen aan zich te binden. De rampzalige economische situatie zorgde ervoor dat Hitler voor veel mensen de enige mogelijkheid was om hun eigen situatie en die van Duitsland te verbeteren. Hitlers politieke partij, de Nationaalsocialistische Partij (N.S.D.A.P/NSDAP), oftewel de nazipartij, had een extreemrechts karakter en stelde dat Joden schuldig waren aan Duitslands ellende. Sommige mensen in Duitsland stonden achter dat gedachtegoed. Anderen waren het er niet mee eens, maar stemden toch op de partij wegens persoonlijke omstandigheden. Hitler stelde dat hij de leider van Duitsland was, hij was de Führer. Hitler zag zichzelf als een soort verlosser, een ‘messias’, gezonden door 'hogere krachten' om Duitsland te redden.

Adolf Hitler (1889-1945)

Adolf Hitler. De Duitse dictator die de wereld in brand zette. Bron: Wikipedia.

In 1933 kwam Adolf Hitler democratisch aan de macht, zo wordt soms gesteld. Vergeten wordt dat Hitlers partij, de N.S.D.A.P, burgers intimideerde om op de partij te stemmen. Als je in Duitsland wilde stemmen stonden bij stemkantoren bewakers van Hitler: SA’ers (bruinhemden). De SA (Sturmabteilung) bestond uit de meest trouwe aanhangers van Hitler en moest de Führer tijdens zijn (politieke) toespraken beschermen. Door een combinatie van intimidatie, propaganda en (vaak) valse beloftes werd Hitler op 30 januari 1933 benoemd tot Rijkskanselier van Duitsland.

Hitler zorgde ervoor dat alle macht bij hem kwam te liggen. Hij maakte van Duitsland een dictatuur, een totalitaire staat waarin mensen geen kritiek tegen hem of zijn partij mochten uitten. Hij wilde het Duitse leger (Heer) groot maken. Hoe kon Duitsland groot, sterk en machtig worden? Door expansionisme. Dat wil zeggen: Duitsland moest andere landen en gebieden veroveren om grondstoffen en ‘Lebensraum’ (leefruimte) te bewerkstelligen. Wie profiteerde economisch van Hitlers politiek? Met name de Duitse (wapen)industrie. Hitler zorgde ervoor dat Duitsland erin slaagde economisch (gedeeltelijk) te herstellen. Voor de productie van wapens en oorlogstuig waren immers veel arbeiders nodig.

Het begin van de Tweede Wereldoorlog

Hitler ontketende een oorlog tegen diegenen die Duitsland ‘kapot’ hadden gemaakt: de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog en de Joden. Eerst zorgde hij voor de aansluiting, de Anschlüss, waarbij Oostenrijk en Duitsland verenigd werden. Hitler wilde ook Duitse minderheden in andere, niet-Duitse gebieden ‘beschermen’. Op 1 september 1939 viel Hitler Polen binnen om land en grondstoffen te veroveren. Engeland en Frankrijk weigerden actie te ondernemen tegen Hitler: zij keken toe. Het riskeren van een Tweede Wereldoorlog was iets wat zij wilden vermijden. Hitler gokte en slaagde daarin: hij dacht dat Engeland en Frankrijk namelijk niets zouden doen, geen nieuwe oorlog wilden riskeren. Ondanks de kracht van Hitlers leger vielen veel Duitse doden. Het Poolse leger had verouderd materiaal, slechts enkele tanks en vliegtuigen, maar vocht desondanks dapper. Ook Tsjecho-Slowakije werd door Hitlers leger veroverd. Daar waren wapenfabrieken die lichte Duitse tanks zoals Panzerkampfwagen 35(t) en 38(t) konden produceren.

Op 3 september verklaarden Engeland en Frankrijk Duitsland toch de oorlog. Hitler was aanvankelijk verbijsterd en geschokt: de Duitse nederlaag van 1918 stond hem helder voor de geest. Zijn haat en afkeer tegen Engeland en Frankrijk was echter zo groot dat hij toch doorzette en beide landen de oorlog verklaarde. Op 10 mei 1940 viel Hitler de Lage Landen binnen, onder andere Nederland. Nederland werd snel veroverd, had slechts een klein, verouderd leger. De Ardennen bleken begaanbaar voor tanks en voertuigen. De versterkte Franse Maginotlinie werd zodoende vermeden. Het lukte Hitler om Frankrijk te veroveren en Groot-Brittannië kon maar met moeite stand houden tegen Hitlers leger. De luchtmacht van Groot-Brittannië, de Royal Airforce (‘RAF’), vocht in 1940 (Slag om Engeland) heldhaftig tegen Duitse bommenwerpers en jagers die Engelse steden aanvielen. Zonder de rol van de Verenigde Staten zou de Tweede Wereldoorlog wellicht door Hitler en bondgenoten gewonnen zijn.

Op 7 december 1941 viel Hitlers bondgenoot Japan de Verenigde Staten aan. Zonder goed na te denken reageerde Hitler impulsief, verklaarde Amerika ook de oorlog. Nu was Hitler in oorlog met geduchte tegenstanders: Groot-Brittannië en Amerika. Het bondgenootschap met Japan zou Hitler-Duitsland duur komen te staan.

De Sovjet-Unie

Een ander niet doordacht besluit van Hitler was dat hij in zijn politieke manifest (Mein Kampf) had aangekondigd dat de Sovjet-Unie (tegenwoordig Rusland), aartsvijand van Duitsland was. Dat boek had Hitler na een mislukte staatsgreep (Putsch) in Duitsland geschreven. Daarin schreef Hitler dat Joden uitgeroeid moeten worden en dat Duitsland recht had op expansie. Het communisme moest vernietigd worden. Het communisme, een politieke stroming, werd verspreid en aangestuurd door Joden, aldus de nazi’s. Hitler wilde niet alleen West-Europa veroveren, maar ook de Sovjet-Unie. Zijn oorlog tegen de Sovjet-Unie begon op 22 juni 1941 toen hij zijn Duitse leger opdracht gaf Sovjetgebieden te veroveren. Aanvankelijk veroverden Duitse troepen veel terrein. Echter, van Napoleon had Hitler niet veel geleerd: hij zorgde voor te weinig winterkleding en dacht niet aan de immense afstanden in de Sovjet-Unie. Veel Duitse soldaten werden ontmoedigd door de uitgestrektheid van de Sovjet-Unie.

Zes jaar duurde de Tweede Wereldoorlog: van 1939 tot en met 1945. Vaak wordt in Europa vergeten dat de Sovjet-Unie het merendeel van Hitlers leger versloeg. Daarbij gaat het niet alleen om de bijdrage van het Rode Leger van de Sovjet-Unie, maar ook om natuurlijke omstandigheden. Duizenden Duitse soldaten stierven door kou, uitputting of honger in de Sovjet-Unie. In zekere zin vernietigden de natuurlijke omstandigheden van de Sovjet-Unie grote delen van Hitlers legers. De bijdrage van westelijke landen om Hitler te verslaan is groot. De bijdrage van de Sovjet-Unie is groter. Al vanaf juni 1941 vocht de Sovjet-Unie tegen Hitler-Duitsland. Pas in 1944 vielen geallieerde troepen – Amerikaanse, Canadese en Engelse – Frankrijk binnen (D-Day) en vochten geallieerde soldaten hun weg naar Berlijn. In Azië (de Pacific) werd de Tweede Wereldoorlog beëindigd door de Amerikaanse atoombommen ‘Little Boy’ en ‘Fat Man’ die op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki geworpen werden. Gerechtvaardigd volgens de Amerikanen omdat Japanse troepen zich niet overgaven en Amerikaanse verliezen bij nieuwe grondoorlogen te hoog zouden worden.

Verliezen

De Tweede Wereldoorlog was een ongekend brute oorlog. Net zo wreed en barbaars als de oorlogen die Europa tijdens de Middeleeuwen had gekend. Soms werd gevochten met mes en schop: man tegen man. Miljoenen Joden, ongeveer 6 miljoen, werden door nazi's vermoord in en buiten concentratiekampen door gas en kogels (de ‘dood door kogels’). Die ‘definitieve oplossing’ (Endlösung)  was onderdeel van nazipolitiek. De grootschalige en systematieke moord op Joden wordt Holocaust genoemd. Qua verliezen leed de Sovjet-Unie de meeste verliezen: tussen de 26 en 40 miljoen doden. Meer doden dan alle inwoners van Nederland bij elkaar. Ook Groot-Brittannië, Frankrijk en Amerika leden veel verliezen. Amerika verloor 419,400 soldaten, Groot-Brittannië ongeveer 450,900 mensen (burgers en soldaten) en Frankrijk 600.000 mensen (burgers en soldaten). Hitler-Duitsland had ongeveer 6.9 tot 7.4 miljoen doden te betreuren (burgers en soldaten). Duidelijk is dat de Sovjet-Unie het grootste offer heeft gebracht. De leider van de Sovjet-Unie, dictator Jozef Stalin, stelde dat één dode een tragedie is, duizenden of miljoenen doden een statistiek. Het is moeilijk voor de menselijke geest om zoveel doden voor te stellen. Nooit meer oorlog. Mogen we diegenen die ons vrijheid hebben geschonken en voor onze vrijheid gestorven zijn nooit vergeten.

 

Nadere bronnen en literatuur:

BBC. World War Two

History Channel. World War Two

Wikipedia. World War Two

World War Two casualties

Youtube. Apocalypse: The Second World War

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Militaire landschapskaart

 

 

 

Onze archieven en collecties