Notariële archieven

Als mensen onderling een rechtsgeldige afspraak willen maken gaan ze daarvoor naar een notaris. Dat is tegenwoordig zo, maar dat was enkele eeuwen geleden ook al zo. Een heel groot deel van die opgeschreven afspraken, zogenaamde authentieke akten, is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven. Testamenten, verklaringen, koop en verkoop, allemaal zaken die bij de notaris geregeld werden. De notariële akten geven een heel mooi beeld van het vroegere leven en wellicht dat jouw voorouders ook wel een dergelijke akte hebben laten opmaken.De eerste notarissen in Limburg oefenden hun beroep uit te Maastricht en dateren al van 1544. In deze regio kwamen de eerste notarissen ongeveer honderd jaar later. 

In de volgende tabel staan de steden en dorpen in deze streek, waarbij het jaartal is aangegeven vanaf wanneer minuutakten bewaard zijn gebleven. In de meeste gevallen resideerde een notaris daar al eerder, maar zijn de akten niet bewaard gebleven.

 

Simpelveld

     1618      

Kerkrade

1666

Heerlen

1671

Hoensbroek

1697

Schinnen

1736

Voerendaal

1739

Nuth

1760

Vaals

1778

Schimmert

1787

Ubach over Worms

1797

Klimmen

1822

 Bij een notaris liet men een akte opstellen, waardoor deze juridische bewijskracht kreeg. Bij Rijckheyt liggen notariële akten, die ouder zijn dan 75 jaar. Deze akten worden vanuit de rechtbank ééns in de 10 jaar overgebracht. Momenteel zijn de akten tot 1925 van de gemeente Heerlen en voormalige gemeente Hoensbroek aanwezig en openbaar.
 

Wat treft men zoal aan in notariële archieven?

Met behulp van notariële akten is het mogelijk het levensverhaal van een persoon of de geschiedenis van een familie met allerlei bijzonderheden aan te vullen. Hierdoor komen personen uit het verleden weer tot leven. De onderwerpen die een onderzoeker tegen kan komen in de akten zijn zeer uiteenlopend: fraude, weddenschappen, vechtpartijen, overspel, mishandeling van vrouwen, bedreiging, beledigingen, diefstal, bedriegers, buitenechtelijke kinderen en krankzinnigheid. Dit zijn nog maar een paar voorbeelden. Men ging zelfs voor de koop van een koe naar de notaris. Veel voorkomende soorten notariële akten zijn:

  1. Testamenten, hierin werd een erfenis geregeld (Klik voor een voorbeeld uit 1753);
  2. Boedelbeschrijving en boedelscheiding;
  3. Overdrachten (koop of schenking) van goederen (Klik voor een voorbeeld uit 1753);
  4. Attestaties (verklaringen);
  5. Obligaties (schuldbekentenissen);
  6. Contracten.(Klik hier voor een voorbeeld uit 1753).

Onderzoek in notariële archieven.

Helaas schrikken veel mensen nog te vaak terug voor onderzoek in het notarieel archief, omdat de archieven slecht toegankelijk zouden zijn. In principe is onderzoek in een notarieel archief niet moeilijk, maar het is wel een tijdrovende bezigheid. 
De notaris was verplicht om aan het eind van het jaar een inhoudsopgaaf te maken op de akten die hij dat jaar had opgesteld. Hij moest daarin de comparanten (de in de akte genoemde personen), de datum en in een aantal trefwoorden de kern van de akte opschrijven. Deze jaarlijkse inhoudsopgaaf noemen we een repertorium. Onderzoek in de akten van een notaris kun je het best doen aan de hand van dit repertorium. Je kunt dan per repertorium vrij snel achterhalen of een bepaald persoon of bepaalde familie bij een notaris een akte heeft opgemaakt. In de meeste gevallen moet er dan wel een flink aantal repertoria worden doorgelezen, aangezien de repertoria iedere keer maar over één jaar gaan.

Probleem dat daarbij komt kijken is de vrije keuze van notaris. Bij welke notaris is een bepaalde voorouder nu daadwerkelijk langs gegaan om een akte op te laten maken? Net als nu was men ook vroeger vrij in de keuze van een notaris. Meestal ging men naar de notaris die in de woonplaats woonde van één der partijen. Maar dat was niet altijd het geval. Daarnaast konden beide partijen uit verschillende dorpen of steden komen. Ook woonden er in één stad vaak meerdere notarissen. Om dus te achterhalen of een bepaald persoon bij een notaris een akte heeft laten opmaken, kan de onderzoeker eigenlijk alleen maar alle repertoria van de notarissen nakijken. Het is het beste om dan uiteraard te beginnen in de woonplaats van die persoon.

Nadere bronnen en literatuur:

- Notariaat en 150 jaar BW - P.H.M Gerver, G.R. de Groot, R.F.H. Mertens.
- Notariële akten uit de 17e en 18e eeuw: handleiding voor gebruikers, A.F. Gehlen.

 

Onze archieven en collecties