Wijlre (gemeente Gulpen-Wittem)

Geschiedenisschets

Bron: Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort, objectnummer 304.352; http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/rechten Er is sprake van een oud riddergeslacht “van Wijlre” die leenhorig zouden zijn geweest aan de hertogen van Limburg. De oudst bekenden van hen zijn Willem van Wijlre en Arnold van Wijlre, waarschijnlijk vader en zoon. Van Arnold is bekend dat hij heeft deelgenomen aan de tweede kruistocht in de 12e eeuw. De heren van Wijlre waren als het ware kleine koningen die vrijwel over alles, bestuurlijk en juridisch, macht hadden.

Wijlre wordt in 1262 een zelfstandige parochie na eeuwen onderdeel te zijn geweest van de parochie Gulpen.

In 1389 is het duidelijk dat Wijlre een vrije rijksheerlijkheid is, een stuk land waarvan de heer alleen rechtstreeks aan de Duitse keizer verantwoordig verschuldigd was. De heer van Wijlre had dus niemand anders boven zich, enkel de Duitse keizer. Omdat dat Roomse Rijk van die keizer zo groot was en de rijksheerlijkheid Wijlre zo klein konden de heren van Wijlre eigenlijk doen wat ze wilden, zolang ze maar voldeden aan hun plichten zoals betalingen.

Limburg kent naast Wijlre nog enkele andere rijksheerlijkheden, Cartils, Gronsveld, Stein, Slenaken, Breust, Elsloo en Wittem.

Vanaf de 15e eeuw zouden achtereenvolgens de heren van Wijlre uit de geslachten van Merode, van Nesselrode, van Binsfeld, van Wachtendonck, van Blanckart en de Bounam afkomstig zijn.

Na de Franse periode zijn Wijlre en de rijksheerlijkheid Cartils in één zelfstandige gemeente doorgegaan. De bevolking van geheel Wijlre (dus inclusief buurtschappen en gehuchten) neemt in de 19e eeuw gestaag toe. Rond 1820 waren er ongeveer 1400 inwoners, in 1849 waren dat er 1650 en in 1890 rond de 1600.

Rond de eeuwwisseling was Wijlre nog een dorp dat ondanks enkele aanvragen tot concessies voor het winnen van steenkool geen daadwerkelijke economische groei kende. Een bestaan werd gevonden in landbouw, fruitteelt en veeteelt.

In het begin van de 20e eeuw krijgt Wijlre te maken met de moderniseringen die alle dorpen en steden al vroeger meegemaakt hadden of later zouden meemaken; riolering, elektriciteit, straatverlichting, waterleiding en busverbindingen. In 1925 telt Wijlre 2087 inwoners en in 1961 wordt de grens van 3000 inwoners doorbroken. In 1981 telde de gemeente 3655 inwoners.

In 1982 wordt de gemeente Wijlre opgeheven en het grondgebied ervan wordt voor een groot deel toegevoegd aan de nieuwe gemeente Gulpen. In 1999 gaat deze gemeente weer over in de gemeente Gulpen-Wittem. 

Herkomst naam

Plaatsnamen waarin de vorm Wiler voorkomen zijn overduidelijk nederzettingen die teruggaan tot de Merovingische of Karolingische periode. De naam Wiler moet gezien worden als een voortzetting van het latijnse villare. Dat betekent: "tot een villa of boerderij behorend". De naam Wiler, of een variatie daarop, komt veelvuldig in bronnen voor en heeft betrekking op meerdere plaatsen die allen de naam Wiler dragen. Zo werd ook Wolder bij Maastricht vaak Wilre genoemd.

Nadere bronnen en literatuur: