Hoog bezoek

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn in Heerlen verschillende importante personen geweest. De Duitse bezetter stuurde verschillende vertegenwoordigers die propaganda moesten verspreiden, politieke toespraken moesten houden en pamfletten uitdeelden. In dit artikel komen verschillende personen aan bod: leider der NSB Anton Mussert, Rijkscommissaris Dr. Seyss-Inquart, Dr. Robert Ley, politieleider Rauter en de gebroeders Schmidt. Afgezien van NSB'er Mussert waren alle andere personen fanatieke Duitse nationaalsocialisten.

NSB leider Anton Mussert (1894-1946)

Anton Mussert (1894-1946) was de leider van de NSB (Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland). Hij werkte nauw samen met de Duitse bezetter en werd aan het eind van de oorlog geëxecuteerd. Mussert bezocht Heerlen in 1939 bij de opening van NSB boekhandel 'De Klimmende Leeuw' en was later in 1942 aanwezig bij een N.S.D.A.P en NSB bijeenkomst te Heerlen.

NSB leider Anton Mussert.

De vader van Anton Mussert was hoofdonderwijzer te Werkendam, een dorp in het waterrijke gebied tussen Gelderland, Zuid-Holland en Noord-Brabant. Anton Mussert werd op 24 juni 1894 gereformeerd gedoopt en groeide op in een gezin waarin gezag als het centrale element van het leven werd beschouwd. Na de lagere school behaalde Mussert in 1912 het einddiploma aan de Rijks-HBS te Gorinchem. Mussert wilde beroepsofficier bij de marine worden. Een oogdefect zorgde ervoor dat hij werd afgekeurd. Mussert besloot waterbouwkunde te gaan studeren aan de Technische Hogeschool te Delft. De dood van zijn vader (1913) zorgde ervoor dat hij in een diepe depressie terecht kwam. Tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) meldde Mussert zich als vrijwilliger. Een nierziekte zorgde ervoor dat hij werd afgekeurd. Een zus van Musserts moeder, Maria, verpleegde hem. Er ontstond liefde tussen hen en Maria en Mussert traden in 1917 met elkaar in het huwelijk in Rheden (Gelderland). Mussert trouwde dus met zijn tante. Hij kreeg hiervoor dispensatie van de koningin. Mussert vervolgde zijn studie aan de Technische Hogeschool te Delft (1915) en in 1918 slaagde hij cum laude voor het examen civiel ingenieur.

Mussert was tijdens zijn leven niet trouw aan zijn vrouw: hij had verschillende affaires, ook met jonge vrouwen. De verhouding met zijn achternichtje Marietje Mijnlieff is de meest bekende affaire. Vrouwelijke leden van de NSB hadden grote belangstelling voor Mussert. Mussert overwoog te scheiden van zijn tante maar deed dat niet vanwege grote kritiek door Van Geelkerken, Rost van Tonningen en de Duitse bezetter. Mussert werkte vanaf 1920 bij de Provinciale Waterstaat te Utrecht. Hij was daar ingenieur en werd later hoofdingenieur. Mussert ontwierp bruggen en droeg bij aan de totstandkoming van het Amsterdam-Rijnkanaal.

Mussert was aanvankelijk lid van de Liberale Staatspartij De Vrijheidsbond. Mussert vond dat Nederland niet nationalistisch was: het vaderland verkeerde in grote nood volgens hem en de democratie faalde. Door dat falen en door de besluitloostheid van politici zou Nederland afglijden naar het communisme, was hij stellig van mening. Daarom besloot Mussert een geheel nieuwe, eigen partij op te richten die Nederland weer 'groot en trots' moest maken. In 1931 werd die partij, de NSB, opgericht. Aanvankelijk was de NSB tegen de Duitse rassenleer en het antisemitisme. Door Meinoud Rost van Tonningen werd de partij radicaler. Naarmate de oorlog vorderde werd ook Mussert zelf radicaler. Aanvankelijk konden Joden lid worden van de NSB, later niet meer. De NSB heeft actief met de Duitse bezetter samengewerkt en Joden laten oppakken. Sommige NSB'ers waren echte 'jodenjagers'.

De idee van de NSB van een 'volksgemeenschap', waarbij Nederlandse burgers samenwerken, is 'an sich' een vrij nobel idee. De uitvoering en representatie ervan was echter slecht en werd gekenmerkt door haat en geweld (het doel heiligt de middelen). 

Feiten:

  • Dook tijdens de Duitse inval (10 mei 1940) onder;
  • Wierp zich op als vertegenwoordiger van het Nederlandse Volk;
  • Maakte zich sterk voor een Groot Nederland binnen het Duitse Rijk, samenvoeging met Vlaanderen, Frans-Vlaanderen en Wallonië was gewenst;
  • Maakte misbruik van onvrede onder de Nederlandse bevolking wat betreft politiek en maatschappij;
  • Werd geridiculiseerd door de Duitse bezetter, met name door de SS;
  • Verrijkte zich door afpersing van Joodse bedrijven en toe-eigening van Joods onroerend goed (ging om plusminus tien miljoen euro);
  • Werd in 1942 door de Duitsers erkend als leider ('De Leider') van Nederland;
  • Werkte actief samen met Hitler-Duitsland;
  • Adoreerde Benito Mussolini en Adolf Hitler.

Opmerkelijk gegeven

Overal in Europa waren in de dertiger jaren fascistoïde en nationalistische (politieke) partijen ontstaan. De economische crisis en het falen van de gevestigde orde (en de democratie als politiek systeem) hadden een grote rol gespeeld bij de aantrekkingskracht van die rechtse partijen. De NSB was vooral gebaseerd op het Italiaanse fascisme van 'Il Duce' Benito Mussolini. Net als het Italiaanse fascisme werd bij de NSB aanvankelijk geen nadruk gelegd op Jodenhaat en superioriteit van ras. Mede door druk van de N.S.D.A.P en de SS nam de NSB enkele kenmerken van het Duitse nationaalsocialisme over. Jodenhaat werd steeds 'normaler' in de NSB.

Mussert te Heerlen

Anton Mussert kwam in 1939 naar Heerlen om NSB boekhandel 'De Klimmende Leeuw' te openen. NSB lectuur was ruim voorhanden. In 1942 kwam Mussert weer naar Heerlen om een massale bijeenkomst bij te wonen. In 1946 werd Mussert ter dood veroordeeld vanwege zijn hulp aan de vijand (Hitler-Duitsland) en ‘pogingen Nederland onder vreemde heerschappij te brengen’. Mussert pleitte echter voor zelfstandigheid van Nederland in een Groot Duits Rijk (onder leiding van Hitler-Duitsland). Mussert is tijdens zijn leven tevens op bezoek bij Hitler geweest: sympathie voor hem en zijn ideeën hebben een grote rol gespeeld bij het beeld wat Nederlanders van Mussert kregen. Feit is dat veel Duitsers, met name SS'ers en Waffen-SS'ers, Mussert niet serieus namen: hij was een lachwekkend figuur en alleen 'bruikbaar' als marionet.

 

Rijkscommissaris Dr. Seyss-Inquart (1892-1945)

Seyss-Inquart was de hoogste Duitse nazi in Nederland, hij stond zelfs boven Hanns Albin Rauter, de hogere SS politieleider. Seyss-Inquart was met andere woorden de hoogste bestuursfunctionaris in Nederland. Inquart, van oorsprong jurist, werd op 22 juli 1892 geboren te Stannern (tegenwoordig Tsjechië). Hij werd aan het eind van de oorlog net als andere nazimisdadigers op het proces van Neurenberg berecht voor oorlogsmisdaden.

Seyss-Inquart te Heerlen (1942) tijdens zijn bezoek aan N.S.D.A.P. Ortsgruppe Heerlen. Bron: Rijckheyt, 328-001 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 1 t/m 2500, 1890 - heden. 1112 Demonstratie N.S.D.A.P. en N.S.B. in Heerlen., 11-05-1942.

Dr. Seyss-Inquart studeerde rechten en vocht tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) als militair in het Oostenrijks-Hongaarse leger in Rusland, Roemenië en Italië. Wellicht raakte hij toentertijd aan zijn been gewond waardoor hij later mank liep. In de jaren twintig werkte Seyss-Inquart als advocaat. In de jaren dertig voegde hij zich bij nazistische Oostenrijkse groeperingen. Hij was passief betrokken bij de moord op de katholiek en antinazi Dollfuss (Oostenrijks bondskanselier).

In het jaar 1940 werd Seyss-Inquart Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete (Rijkscommissaris van het bezette Nederland). Op videomateriaal is te zien hoe Inquart ingehuldigd wordt in de Ridderzaal door Duitse Wehrmachtgeneraals. Seyss-Inquart was een intellectuele nazi: hij zou een IQ van 141 hebben gehad. Hij probeerde de Nederlandse bevolking in te palmen door middel van propaganda.

Tijdens vroege (1940) politieke toespraken wordt duidelijk dat Inquart een ‘fluwelen handschoen’ hanteert om Nederland aan Duitsland te binden. Die verzoenende houding werkte slechts deels: slechts een klein deel van de Nederlandse bevolking was gecharmeerd. Slechts een relatief klein aantal Nederlanders – in verhouding tot de hele bevolking – meldde zich bijvoorbeeld als vrijwilliger bij de Waffen SS (toch was dat aantal van plusminus 22.000 man het hoogste van Europa). Na 1941 (Februaristaking) wordt voor Seyss-Inquart duidelijk dat zijn gematigde politiek niet werkte. Hardere taal begon Seyss-Inquart uit te slaan en onder druk van de Schutzstaffel (SS) voerde hij de Duitse onderdrukking op. Daden van het verzet hebben ertoe bijgedragen dat de Duitse legertop en Seyss-Inquart harder optraden tegen de Nederlandse bevolking. Naarmate duidelijk werd dat Hitler-Duitsland de oorlog niet winnen kon, werd de Duitse onderdrukking en terreur in Nederland erger.

Seyss-Inquart is verantwoordelijk voor massamoord: onder zijn oog zijn tienduizenden Nederlandse Joden afgevoerd naar concentratiekampen. Tijdens de processen van Neurenberg stelde Seyss-Inquart dat hij getracht heeft Himmler te overtuigen dat de Holocaust tijdens de oorlog tot onrust zou leiden. Die onrust zou zich in de ‘Arische’ bevolking uitten. Verzet tegen superieuren ondernam Inquart echter niet: waarschijnlijk bang om van zijn positie ontheven te worden en eventuele andere consequenties.

Seyss-Inquart werd in Neurenberg veroordeeld tot verschillende misdaden: samenzwering, misdaden tegen de vrede, het voeren van oorlogen, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Op 16 oktober 1946 werd hij ter dood door ophanging veroordeeld vanwege misdaden tegen de menselijkheid. Seyss-Inquart legde nog een schuldbekentenis vast in een geschreven brief.

Zijn laatste woorden waren: "I hope that this execution is the last act of the tragedy of the Second World War and that the lesson taken from this world war will be that peace and understanding should exist between peoples. I believe in Germany." ('ik hoop dat deze executie de laatste tragedie is van de Tweede Wereldoorlog en dat de les die uit deze oorlog getrokken moet worden vrede en begrip moeten zijn tussen mensen. Ik geloof in Duitsland').

Zijn lichaam werd verbrand te Ostfriedhof (München) en zijn as werd verstrooid in de rivier Isar om te voorkomen dat zijn graf een aanbiddingsoord werd voor nationaalsocialisten en neonazi’s.

Feiten:

  • Vocht in de Eerste Wereldoorlog;
  • Liep mank, daardoor verschillende bijnamen gekregen van Nederlanders;
  • Rijkscommissaris van het bezette Nederland;
  • Verantwoordelijk voor terreur en onderdrukking in Nederland;
  • Geëxecuteerd te Neurenberg op 16 oktober 1946.

Seyss-Inquart te Heerlen

Op 22 november 1940 bezocht Dr. Seyss-Inquart Limburg. Hij arriveerde per auto in Weert en werd verwelkomt door Kreisleiter Schmidt en plaatsvervangend commissaris van de provincie Jos Maanen. In Heerlen luisterde Inquart naar een redevoering van Schmidt. Een hakenkruisvlag werd gehesen. Seyss-Inquart bezocht ook Maastricht en op 23 november 1940 ging hij langs bij de Deutsche Schule (Heerlerheide). Kinderen brachten hem de nazigroet. Ook bezoekt hij Duitse scholen in Spekholzerheide en Hoensbroek. In Hoensbroek was burgemeester J. Martin aanwezig. In mei 1942 bezocht Inquart weer Heerlen. Hij ging langs bij N.S.D.A.P. Ortsgruppe Heerlen (Sittaderweg, Grasbroek).

 

Dr. Robert Ley (1890-1945)

Dr. Robert Ley. Bron: Bundesarchiv.

Ley werd geboren in Niederbreidenbach op 15 februari 1890 en pleegde zelfmoord in Neurenberg op 24 oktober 1945. Hij was de leider van 'DAF': het Duitse Arbeitsfront.

Robert Ley studeerde scheikunde en werd in 1924 lid van de N.S.D.A.P. In 1932 werd hij Rijksdaglid. Ley werd benoemd tot leider van het Deutsche Arbeitsfront, een soort nazivakbond. Alle andere vakbonden waren namelijk verboden in totalitair Duitsland. DAF richtte ‘KdF’ (Kraft durch Freude), ‘Kracht door Vreugde’, op. Een door de overheid beheerde organisatie die zich bezighield met vakanties en reizen voor ‘goede’ en hardwerkende arbeiders. Dagtochtjes vormden onderdeel van het KdF beleid. In feite waren beide organen (DAF en KdF) propagandamiddelen.

Bekend is dat Ley alcoholist was. Afgezien van zijn verslaving was Ley een zeer radicale nazi. Dat radicalisme komt in zijn politieke toespraken duidelijk terug. Zo duidde hij Russen met ‘varkens’ aan. Duidelijk is ook dat Ley Hitler prijst. Ley introduceerde de idee van partij-scholen voor jonge mannen (Ordensburgen). Een voorbeeld van zo’n school is Ordenburg Vogelsang in de Eifel. In 1944 steunde hij de Weerwolven, Duitse guerrilla’s die achter geallieerde linies moesten vechten. Ley werd gevangengenomen door Amerikaanse parachutisten van de 101ste Airborne Division.

Tijdens het proces van Neurenberg werd Ley aangeklaagd voor misdrijven: het steunen van een totale oorlog en het schenden van internationaal recht, oorlogsmisdaden: mishandeling van gevangenen en burgers en misdaden tegen de menselijkheid: moord, systematische vernietiging, onderwerping van volkeren en veroordeling op grond van ras, religie of politiek. Ley ontliep zijn straf en pleegde zelfmoord door zichzelf te verhangen.

Op 24 oktober 1945 liet Ley een zelfmoordbrief achter. Hij stelde dat de Jodenvervolging een vergissing c.q. fout van de nazi’s was. Zeer opmerkelijk dat fanatiek antisemiet en alcoholist Ley zich toch bewust was van de slechtheid en verdorvenheid van de Holocaust.

Dr. Robert Ley: “We have forsaken God, and therefore we were forsaken by God. We put human volition in the place of His godly grace. In anti-Semitism we violated a basic commandment of His creation. Anti-Semitism distorted our outlook, and we made grave errors. It is hard to admit mistakes, but the whole existence of our people is in question; we Nazis must have the courage to rid ourselves of anti-Semitism. We have to declare to the youth that it was a mistake.”

Feiten:

  • Leider van het Deutsche Arbeitsfront tussen 1933 en 1945;
  • Prominent N.S.D.A.P. lid;
  • Diende in de Eerste Wereldoorlog als artillerist en piloot (artillerie spotter);
  • Werkte als chemicus bij fabrikant IG Farben;
  • In 1925 Gauleiter van het Zuidelijke Rijnland district en editeur van de nazikrant Westdeutsche Beobachter;
  • Aangeklaagd voor misdaden te Neurenberg 1945 (steunen van oorlog, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid);
  • Pleegde zelfmoord op 24 oktober 1945 door middel van een handdoek in zijn cel te Neurenberg.

In mei 1942 hield Dr. Robert Ley te Heerlen een toespraak. In Heerlen waren duizenden N.S.D.A.P. en NSB leden aanwezig. Het radicalisme van Ley kwam in zijn toespraak tot uiting: hij had het over de Joden en gebruikte de termen ‘ausrotten’ (uitrotten) en ‘vernichten’ (vernietigen). Dr. Ley: ‘Juda is de vijand van alle scheppende menschen, van iedere orde en van iedere cultuur. De jood is de parasiet.’

 

Politieleider Hanns Albin Rauter (1895-1949)

Politieleider Rauter was een gehaat gezicht in bezet Nederland. Verantwoordelijk voor deportatie en massamoord werd hij in 1949 geëxecuteerd.

Rauter (op foto) links naast Seyss-Inquart. Bron: Rijckheyt, 328-001 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 1 t/m 2500, 1890 - heden. 1105 Demonstratie N.S.D.A.P. en N.S.B. in Heerlen., 11-05-1942.

Rauter was een echte nazi: extreem en gewelddadig. Hij studeerde aan de universiteit van Graz en meldde zich vrijwillig aan als soldaat om te dienen in het Duitse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hij nam deel aan de Karinthische Vrijheidsstrijd en was oprichter van de Steirischer Heimatschutz, een antisemitische groepering. Rauter ontmoette in 1929 Hitler en ging met Hitler akkoord dat ‘minderwaardige’ rassen – Joden, Slaven, zigeuners – uitgeroeid moesten worden. Hij nam deel aan de Pfrimer-Putsch en tussen 1934 en 1938 was hij belast met illegale hulpverlening aan Oostenrijk. Hij werd op 27 oktober 1938 lid van de Duitse Rijksdag, werd lid van de SA en stapte in 1935 naar de SS over. Tot 1940 was hij betrokken te Breslau bij anti-Joodse acties. In 1939 werd hij SS-Brigadeführer. Rauter kreeg met zijn tweeëntwintig jaar jongere vrouw vijf kinderen.

Na de bezetting van Nederland door nazi-Duitsland werd Rauter op 23 mei 1940 tot ‘Generalkommissar für das Sicherheitswesen’ en tot ‘höherer SS- und Polizeiführer Nordwest’ benoemd en in 1941 en 1943 tot hogere SS-generaalsrangen bevorderd. Rauter was een gehaat gezicht in bezet Nederland: zeer berucht werden zijn ‘bekendmakingen’ en opsporingen van verzetslieden. Rauter deinsde er zelfs niet voor terug om krantenpersoneel van de illegale krant Trouw te laten executeren. Rauter is tevens verantwoordelijk voor de deportatie van 110.000 Nederlandse Joden naar concentratiekampen waarvan slechts 6000 Joden overleefden. Wegens talloze oorlogsmisdaden werd Rauter na de oorlog, op 24 maart 1949 op 54-jarige leeftijd te Scheveningen geëxecuteerd. 

Feiten:

  • Een van de meest gehate Duitsers in Nederland, bekend vanwege zijn 'bekendmakingen';
  • Oprichter van de Steirischer Heimatschutz;
  • Had een opvallend litteken op zijn wang;
  • Was een extreme nazi die niet terugdeinsde om geweld in te zetten;
  • Werd in 1949 geëxecuteerd.

Rauter te Heerlen

Tijdens het bezoek van Dr. Seyss-Inquart aan de diverse Duitse scholen te Heerlen was Rauter aanwezig (zie foto). Gehuld in een lange zwarte jas met doodshoofd op pet (SS) is hij niet over het hoofd te zien. Rauter had een opvallend litteken op zijn wang ('Mensur': academisch schermen).

 

Gebroeders Schmidt

Fritz Schmidt en Wilhelm Schmidt waren twee Duitse nazifunctionarissen. Op een aantal foto's van Rijckheyt zijn ze te zien.

in het blad ‘de Gooi- en Eemlander: nieuws- en advertentieblad’ van 15 mei 1942 is te lezen dat Fritz Schmidt Heerlen bezoekt. Dat was in mei 1942. Jaargang 71, nummer 112. Op de achtergrond de vlaggen van NSB en N.S.D.A.P.

Fritz Schmidt (1903-1943) was een Duitse nazifunctionaris. Hij was Generalkommissar zur besonderen Verwendung In Nederland. Schmidt was lid van de N.S.D.A.P. en in 1926 lid van de SA. Schmidt moest de openbare meningsvorming in Nederland beïnvloeden. Schmidt hield nauw contact met de NSB en kwam later tijdens de oorlog in conflict met Rauter en Himmler. Schmidt werd beticht de N.S.D.A.P. en de SS tegen elkaar uit te spelen. In 1943 kwam Schmidt om het leven: hij viel uit een rijdende trein. Onduidelijk is of het zelfmoord was of moord. Lou de Jong (1976) stelde dat het om zelfmoord ging. Fritz Schmidt had een broer, Wilhelm Schmidt.

 

In Heerlen

Fritz Schmidt was in Heerlen op 11 mei 1942 tijdens de massale N.S.D.A.P. en NSB bijeenkomst waarbij Seyss-Inquart aanwezig was.

Beauftragte Wilhelm Schmidt

Wilhelm Schmidt was de broer van Fritz Schmidt. Hij was Beauftragte (gevolmachtigde) van de provincie Limburg. In 1930 was hij lid geworden van de N.S.D.A.P. en in de jaren dertig was hij Kreisleiter van de partij. Op 26 juli 1940 werd hij door rijkscommissaris Seyss-Inquart benoemd tot gevolmachtigde voor de provincie Limburg. Schmidt zat eerst in hotel Du Casque te Maastricht. Later verhuisde hij naar het pand Pyls aan het Vrijhof 19. Op 7 september 1944 ging hij naar Venlo waar hij zich met zijn staf vestigde in het NSB Kringhuis aan de Kaldenkerkerweg. Op 12 april 1945 werd hij in Bückeburg (Westfalen) gearresteerd. Op 13 mei 1946 werd hij wegens zijn handelingen in deze functie veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf en verlies van actief en passief kiesrecht voor de duur van het leven.

Feiten:

  • Nazifunctionarissen op hoge posities;
  • Fritz Schmidt is vaak te zien op foto’s van Rijckheyt en bevindt zich geregeld in het gezelschap van Dr. Seyss-Inquart.

 

Nadere bronnen en literatuur:

Anton Mussert

Anton Mussert and the Dutch nazi party

Archieven

Bezoek van Dr. Seyss-Inquart aan Limburg

Bronzwaer, P. (2010). Maastricht en Luik bezet; een comparatief onderzoek naar vijf aspecten van de Duitse bezetting van Maastricht en Luik tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Dagblad van Noord-Brabant, jaargang 82, nummer 17370. Datum: 12 mei 1942. Dageditie.

De executie van Anton Mussert (7 mei 1946)

De Gooi- en Eemlander: nieuws- en advertentieblad. Jaargang 71, nummer 112.

De Jong, L. (1976). Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog deel VII-1.

Dr. Robert Ley Is Suicide

Dr. Robert Ley visits the Netherlands

Fritz Schmidt

Hans Albinn Rauter

Interview Robert Ley Hitler scholen

NPO

NSB - Mussert houdt een radiorede (1941)

Proces Rauter

Seyss-Inquart

SS-Obergruppenführer Rauter in Ellecom op Avegoor 1943

Trial of Nazi war criminal Hanns Albin Rauter in the Hague, Netherlands

WO2venlo

 

 

Onze archieven en collecties