Foto's en Prentbriefkaarten


Foto’s

Vroeger was alles beter is een veelgehoorde kreet. Wellicht dat je dit wel eens van anderen te horen krijgt of betrap je jezelf erop dat je dat wel eens denkt. Oude foto’s kunnen dienen als bewijsmateriaal. Was de lucht echt blauwer en het gras zoveel groener? En wanneer stond dat gebouw op de hoek van het Tempsplein er al? Hoe zag de Saroleastraat eruit zonder rolluiken?

Fotografie heeft vanaf haar ontstaan in 1839 een grote belangstelling gekend. De ontwikkeling van de zilveren, spiegelende plaatjes uit de begintijd tot de digitale opnames die nu worden gemaakt is enorm. In het begin was vooral de opkomende burgerij een enthousiaste klantengroep voor fotografen. Verschillende onderwerpen werden op de gevoelige plaat vastgelegd zoals (familie)portretten, landschappen, buurten en wijken, straatbeelden, oorlogstaferelen etcetera. De industriële revolutie was in volle gang, dus was er bij fotografen ook veel aandacht voor technische ontwikkelingen. Het bouwen van spoorwegen en bruggen, stedelijke uitbreidingen en nieuwe architectuur vonden zij interessante onderwerpen om te fotograferen.

Fotografen die veel op reis waren, hadden ook oog voor mensen en omstandigheden waarin gewoond en gewerkt werd. Zeker in de steden waar industrie de overhand nam.

Aan het einde van de negentiende eeuw waren er ontwikkelingen binnen de fotografie waardoor het maken van een foto een stuk makkelijker werd. Er hoefde niet langer meer gewerkt te worden met enorme glasplaten. Het fotorolletje kwam ervoor in de plaats. Zo konden steeds meer mensen gaan fotograferen.

Dit levert nu voor ons veel unieke foto’s uit de privé-sfeer op die veel vertellen over hoe het er vroeger in het dagelijks leven aan toe ging.

In de eerste decennia van de vorige eeuw gingen kranten en tijdschriften ook steeds meer beeld opnemen. Zo kon het grote publiek getuige zijn van gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Ook in onze regio is veel gefotografeerd. Naast gebouwen, straatbeelden, personen en verenigingen vormde de mijnbouw een dankbaar onderwerp. Belangrijke fotografen die deze industrietak vastlegde, zijn onder andere Sem Presser, Cas Oorthuys, Nol Pepermans en Karel van Straaten. De een fotografeerde voornamelijk gebouwen, de ander had meer oog voor het menselijke aspect. Een deel van de foto's van Nol Pepermans is ook online in te zien.

Foto’s kunnen veel historische informatie bieden. Misschien kunnen ze een beginpunt vormen in jouw onderzoek naar het verleden. Ze kunnen ook een waardevolle aanvulling zijn op iets dat je uit informatie op papier niet helemaal kunt afleiden. Een bouwtekening van een huis kan heel informatief zijn, maar een foto werkt vaak toch meer tot de verbeelding. Bovendien kunnen foto’s dienen als illustratiemateriaal voor je werkstuk of uitgave.

De rechten op de foto’s uit onze fotocollectie liggen in veel gevallen bij Rijckheyt. Voor eigen gebruik (bijvoorveeld voor hobby, werkstukken etcetera) is het toegestaan een print te maken van de afbeelding. Je zult echter merken dat de resolutie erg laag is. Als je een goede reproductie wilt bestellen, kan dat via ons e-mailadres: info@rijckheyt.nl. Het eerste deel van onze fotocollectie is momenteel digitaal en online beschikbaar. Hier zullen de komende jaren nog duizenden foto's aan worden toegevoegd.


Prentbriefkaarten.

Iedereen heeft wel eens een prentbriefkaart verstuurd vanaf een vakantie-adres om de thuisblijvers het water in de mond te laten lopen bij de aanblik van zon, zee, stad en zoveel moois op het strand. De prentbriefkaart is meer dan 100 jaar oud en was even populair als e-mail, sms en msn nu. Wat vroeger dienst deed als een vluchtig communicatiemiddel kan nu een belangrijke bron vormen voor historisch onderzoek. Benieuwd hoe een simpel kaartje je verder kan helpen in je zoektocht naar informatie over het verleden?

Prentbriefkaarten kunnen een belangrijke historische bron van onderzoek vormen.De afbeeldingen lopen uiteen van stads- en dorpsgezichten, personen, gebouwen, (koninklijke) gebeurtenissen, feesten en verenigingen. Het afgebeelde kan historische informatie bieden over personen, gebouwen, straten, verenigingen etcetera. Op die manier geven prentbriefkaarten een beeld van de sociaal-culturele geschiedenis van onze regio. Het is een bron die vaak dankbaar geraadpleegd wordt wanneer eenvoudige beschrijvingen niet voldoen. Ook het geschrevene op de voor- of achterkant kan informatie geven over gebeurtenissen, omgangsvormen en aanspreekvormen.

Voor 1870 was het gebruikelijk om briefpost per envelop te verzenden. Met het geschrevene had immers niemand iets te maken. Op 1 januari 1871 deed de briefkaart haar intrede. Ze werd in de volksmond ook wel ‘postkaart’ of ‘correspondentiekaart’ genoemd.

Over het ontstaan van de prentbriefkaart (een briefkaart met afbeelding dus) bestaan enkele verhalen die voor een deel geromantiseerd zijn. Feit is dat tijdens de Frans-Duitse oorlog (1870-1871) de boekdrukker August Schwarz uit het Duitse Oldenburg een briefkaart opsierde met een kannonier in actie. Deze gaat door als de eerste officieel verzonden prentbriefkaart. In de geschiedenis van de prentbriefkaart verschijnt echter nog een tweede August Schwartz ten tonele. Deze steendrukker uit Assmannhausen plakte ‘ansichten’ van de mooiste plekjes langs de Rijn op een briefkaart en creëerde zo eigenhandig de ansicht- of prentbriefkaart.

In Nederland had de PTT tot 1 april 1892 het monopolie op de prentbriefkaart. De kaarten die tot die datum zijn verschenen, worden door kenners ‘geïllustreerde briefkaarten’ genoemd. Na 1892 kon iedereen kaarten uitgeven, hoewel ze wel aan afmetingen en papierkwaliteit moesten voldoen. Belangrijke eis was ook dat het woord ‘briefkaart’ op de voorkant bovenaan vermeld stond. De verzending was even duur als van een brief (7 cent). Het schrijven van boodschappen op de adreskant mocht niet, dus kriebelden veel mensen hun boodschap om de afbeelding aan de voorkant heen. Uitgevers hielden hier rekening mee.

Door de Postwet van 1905 gingen de kaarten er anders uitzien. Op de adreszijde werd een verticale lijn aangebracht waarnaast de afzender zijn tekst kwijt kon.

De prentbriefkaart kende haar grootste bloei in de periode 1900-1918. Fotografen trokken erop uit om buurten en straten, soms compleet met hun bewoners, vast te leggen. Na de Eerste Wereldoorlog kwamen er meer communicatiemiddelen, zoals telefoon en telegrafie. Toch overleefde de prentbriefkaart zelfs de modernste technieken als e-mail, sms en msn. Vanaf het eerste moment werden ze verzameld en in albums opgeborgen. Ze vormden als kijkboek een aangename en spannende onderbreking van saaie familiebezoekjes. Bij elke kaart hoorde een verhaal dat al naar gelang het gezelschap en sfeer aangepast kon worden.

Veel van de prentbriefkaarten van Heerlen werden gedrukt in Duitsland. Enkele oude exemplaren uit 1896 komen van de ‘Heerlense Rotatiedrukkerij Weyerhorst’ aan het Emmaplein. Op de prentbriefkaarten zijn vaak gebouwen afgebeeld zoals het station, de St. Pancratiuskerk, de beroemde Kneippanstalt en het sanatorium. In die tijd was Heerlen een kuuroord waar men speciale waterbehandelingen kon ondergaan of een kruidenkuur bij Broeder Aloysis kon volgen.

Bekende uitgevers van Heerlense prentbriefkaarten (meestal boekhandelaren) waren onder anderen M. Geresse, Penne &Co., H. te Poel. en Jos Alberts. Enkele fotografen die (ook) in Heerlen werkten waren Johan Cohnen, G. Rheingans, M. Krejci en Hub Leufkens. Deze fotografen hadden veel particulieren als klant, maar ook ondernemers als hoteleigenaren en winkeliers die prentbriefkaarten lieten maken om als reclamemateriaal voor hun zaak te dienen. Zo bestaat er zelfs een ‘hartelijke groeten’-kaart met de afbeelding van twee zwarte koetsen die gebruikt werden als lijkwagen.

Heerlen is een stad die voortdurend in beweging is, ook wat betreft architectuur en stedebouw. Aan de hand van prentbriefkaarten kunnen reconstructies gemaakt worden van bepaalde plaatsen in de stad. Diverse fotoboeken over Heerlen zijn zo ontstaan.
Meer informatie over de geschiedenis van prentbriefkaarten is te vinden op de website van de Vereniging Documentatie Prentbriefkaarten www.prentbriefkaarten.info.

Nadere bronnen en literatuur over foto's.

Nadere bronnen en literatuur over prentbriefkaarten.

Onze archieven en collecties