De bezetting

In de jaren veertig was Heerlen een bruisende stad vol leven. Na de Duitse inval van mei 1940 probeerde de Heerlense bevolking zo goed mogelijk verder te gaan met hun dagelijkse werkzaamheden. Sommige Heerlenaren hadden familie in Duitsland wonen en konden vloeiend Duits spreken. Algemeen kan men stellen dat de houding van de Heerlense bevolking aanvankelijk ‘mild’ was tegenover de Duitsers. Toen in Heerlen vanaf medio 1942 Joden opgepakt werden, werd de sfeer grimmiger. Zo werden er aanslagen gepleegd op NSB-politiecommissarissen. Ook werden NSB’ers doodgeschoten. De NSB was al in de dertiger jaren populair in sommige gebieden in Limburg. Zo behaalde de NSB in 1935 in Limburg een groot succes. Bepaalde gebieden in Limburg waren ‘NSB’-brandhaarden. Het gaat onder andere om de volgende gemeenten: Voerendaal, Heerlen, Amby, Nieuwenhagen, Berg en Terblijt, Valkenburg-Houthem, Gulpen, Mheer en Eijsden. De NSB was aanvankelijk niet zo radicaal, maar werd gaandeweg steeds radicaler. De leider van de NSB, ingenieur Anton Mussert, werd na de oorlog, op 7 mei 1946, geëxecuteerd.

Na de verovering van Heerlen liepen Duitse soldaten en officieren in Heerlen rond. Op sommige foto's is te zien hoe Heerlenaren geïnteresseerd en verbaasd naar de bezetter kijken. Nog niet op de hoogte van toekomstige nazi-plannen waren veel Heerlenaren zich nog onbewust van de gevaren van in en nabij Heerlen gestationeerde Duits legeronderdelen. Zo konden Duitse soldaten ingezet worden om Joden of andere 'ongewenste elementen' op te sporen en te arresteren. Vanaf 1941 begon de Holocaust zijn sinistere vorm aan te nemen. Tijdens de oorlog waren er Heerlenaren die Joden hielpen onderduiken met gevaar voor eigen leven. Andere Heerlenaren 'keken weg', waren onverschillig wat betreft het lot van de Joodse gemeenschap. Sommige mensen hielpen de nazi's en verraden Joden voor eigen gewin. Met name NSB'ers stonden erom bekend met de Duitse bezetter samen te werken. Ook in Heerlen woonden NSB'ers. In winkel 'De Klimmende Leeuw' werd nationaalsocialistische lectuur aangeboden.

Het verzet tegen Duitse troepen geschiedde meestal in het geheim. Weinig daarvan werd opgetekend. Logisch: dat zou de kans op verraad, arrestatie en deportatie vergroten. Feit is dat vanwege de relatief gunstige ligging van Heerlen Joden ook naar België of richting Frankrijk konden vluchten. Sommige boeren in de omgeving van Heerlen, Voerendaal en Ubachsberg waren bereid om Joden in hun boerderijen onder te laten duiken. Ook dit keer met gevaar voor eigen leven. Het moge duidelijk zijn dat de mensen die actief verzet pleegden tegen de Duitse bezetter helden zijn. Zij die hun leven waagden om de levens van anderen te redden.

Duitse soldaten te Heerlen bij een mobiele keuken. Mei 1940. Bron: Rijckheyt, 328-001 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 1 t/m 2500, 1890 - heden. 1636 Inval Duitse leger in Heerlen in mei 1940., 10-05-1940.

Pauzeren. Bron: Rijckheyt, 328-001 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 1 t/m 2500, 1890 - heden. 1625 Inval Duitse leger in Heerlen in mei 1940., 10-05-1940.

Duitsers nabij Schunck. Verschillende legervoertuigen zijn te zien. Bron: Rijckheyt, 328-001 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 1 t/m 2500, 1890 - heden. 1588 Inval Duitse leger in Heerlen in mei 1940., 10-05-1940.

Duitsers op doortocht. In mei 1940 waren de meeste Duitse troepen met paard en wagen uitgerust. Mechanisering liet op zich wachten. Bron: Rijckheyt, 328-003 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 5001 t/m 7500, 1890 - heden. 5659 Duitse soldaten in Heerlen., 10-05-1940.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nadere bronnen en literatuur:

Cammaert, F. (1994). Het verborgen front. Geschiedenis van de georganiseerde illegaliteit in de provincie Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog. Eisma.  

Hoogeveen, J. (1984). Eveneens voor de goede orde: Heerlen in oorlogstijd, 1940-1944. Heerlen: Winants.

Onze archieven en collecties