De bezetter

Duitse soldaten die in Heerlen tussen 1940 en 1944 gestationeerd waren, waren meestal ‘gewone’ Wehrmacht soldaten. Ook SS (Schutzstaffel) eenheden waren in de omgeving van Heerlen aanwezig. Bijvoorbeeld eenheden van de 10. SS.Pz.Jg.Abt (SS Pantserjägerabteilung) Kampfgruppe Roestel (1944). In Maastricht en omstreken waren SD (Sicherheitsdienst) eenheden aanwezig. Op verschillende foto’s is te zien dat Wehrmachtsoldaten het straatbeeld van Heerlen in 1940 bepaalden. Op sommige foto’s zien ze er gemoedelijk uit: pratend of lachend met elkaar. Op 11 mei 1942 kwamen duizenden nationaalsocialisten in het centrum van Heerlen bijeen om te luisteren naar een toespraak van Dr. Robert Ley (‘DAF’, Deutsches Arbeitsfront). Niet alleen Wehrmachtsoldaten, maar ook SS’ers waren aanwezig.

 Wapens van Duitse soldaten te Heerlen

Infanteriewapens

Het Duitse standaardgeweer was de Mauser K98/98k (Kurz), een Karabiner met een kaliber van 7.92x57mm (8mm). Dat standaardgeweer ('bolt action': grendelgeweer) heeft een schietbereik van 800 meter zonder telescoop en een kilometer met telescoop. Miljoenen exemplaren, ongeveer 14.6 miljoen, zijn tijdens de oorlog geproduceerd. Na de oorlog werd de Mauser gekopieerd door verschillende landen. Aannemelijk is dat Duitse soldaten in Heerlen ook met machinepistolen (Machinepistole 40, MP 40) en machinegeweren (Maschinengewehr) uitgerust waren (MG34 en later MG42). De MG34 (7.92x57mm) had een vuursnelheid van plusminus 800 schoten per minuut, de MG42 (7.92x57mm) had een vuursnelheid van 1200 schoten per minuut. Amerikaanse troepen noemden de MG42 de ‘kettingzaag’ omdat het wapen een zoemend c.q. ratelend geluid maakte. Daarnaast hadden Duitse Wehrmacht troepen handgranaten die ze konden gooien (Steelhandgranaten).

Een Duitse Mauser 98k. Het standaardgeweer van de Duitse Wehrmacht.

 

 

 

Infanteriewapens Duitse soldaten te Heerlen (10 mei 1940):

  • Mauser 98k;
  • MG 34;
  • MP 40.

Voertuigen

In mei 1940 vielen Duitse troepen met voertuigen Heerlen binnen. De ‘speciale voertuigen’ (Sonderkraftfahrzeuge) zijn daar een voorbeeld van. Voertuigen met rupsbanden (halfrupsvoertuigen) om infanterie te vervoeren werden ingezet om snel door Heerlen te rijden. De kleine Kübelwagen werd gebruikt door officieren en koeriers om snel van de ene naar de andere locatie te rijden. Op foto’s van Rijckheyt zijn verschillende Duitse voertuigen te zien. De Sonderkraftfahrzeug 251 is daar een duidelijk voorbeeld van. BMW motoren (met zijspan), soms het merk R75, werden gebruikt voor verkenningstaken. Op foto’s is te zien dat die motoren uitgerust waren met machinegeweren (Maschinengewehr 34, MG34). In Polen en Frankrijk werden die motoren ook ingezet.

Voertuigen van Hitler-Duitsland te Heerlen (10 mei 1940):

  • Sonderkraftfahrzeug 251;
  • Volkswagen Kübelwagen; 
  • BMW motoren.

Tanks

Een Jagdpanzer IV op de Heerlerbaan. Bron: Rijckheyt, 328-004 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 7601 t/m 10000, 1890 - heden. 8039 Duitse tank in Heerlen., 16-09-1944. De Duitse tanks die Heerlen op 10 mei 1940 binnenreden of in de buurt van Heerlen kwamen waren lichte en middelzware voertuigen. In 1940 had Duitsland nog geen zware tanks. De Duitsers noemden tanks ‘Panzerkampfwagens’. De 4de Pantserdivisie die door Limburg trok was uitgerust met de Panzerkampfwagen I tot en met IV. Op foto's is te zien dat de Panzerkampfwagen II door de Duitsers in Limburg ingezet werd. Ook de Panzerkampfwagen III is te herkennen.

De zwaarste tank die Hitler-Duitsland in Limburg inzette was de Panzerkampfwagen IV. Die tank had een kort 75mm KwK 37 L/24 kanon ('Stummel') dat geschikt was om doelen zoals infanterie en kleine voertuigen aan te vallen met brisantgranaten. De tank was redelijk goed gepantserd, maximaal 30 tot 50mm, en had vijf bemanningsleden. Later in de oorlog, na Operatie Barbarossa op 22 juni 1941, kreeg de tank een krachtiger 75mm L/43 en L/48 (lang) kanon om nieuwe Sovjettanks te vernietigen. De middelzware Sovjettank T-34 en zware KV tank waren namelijk te dik gepantserd voor 75mm KwK 37 L/24 Panzerkampfwagen IV modellen. De genoemde Sovjettanks konden met het 75mm KwK 37 L/24 kanon alleen met speciale munitie (holle lading) vernietigd worden. Vaak werden Duitse vliegtuigen (Junkers Ju 87 'Stuka') en artillerie ingezet om KV en T-34 tanks te vernietigen.

In 1944, op 16 september 1944, stond een Duitse tankjager (Jagdpanzer) op de Heerlerbaan bij de Vroedvrouwenschool opgesteld. Het gaat om de Jagdpanzer IV. Een middelzware tankjager van 24 tot 25 ton bewapend met een lang 75mm PaK 39 L/48 kanon. Tot tien meter kon dat kanon met pantsermunitie (Panzergranate) ongeveer 135mm staal doorboren. Ook tot op lange afstand doorboorde het kanon dik staal (ongeveer 86mm tot op een afstand van twee kilometer). Dat was genoeg om elke geallieerde tank uit te schakelen. De Jagdpanzer IV had als voordeel dat het voertuig een laag silhouet had (1.86 meter) en daardoor makkelijk te camoufleren was. De Jagdpanzer 4 op de Heerlerbaan behoorde tot de 10. SS.Pz.Jg.Abt (SS Pantserjagerafdeling) van Kampfgruppe Roestel. Roestel was een Obersturmbannführer in de Waffen-SS tijdens de Tweede Wereldoorlog en drager van het Ridderkruis. Roestel overleefde de oorlog en stierf op 24 november 1974 te Regensburg.

Tanks van Hitler-Duitsland in en nabij Heerlen (10 mei 1940):

  • (wellicht) Panzerkampfwagen I (7.92mm MG13);
  • Panzerkampfwagen II (20mm KwK 30/38 L/55);
  • Panzerkampfwagen III (37mm KwK 36);
  • (wellicht) Panzerkampfwagen IV (75mm KwK 37 L/24).

Een Duitse middelzware Panzerkampfwagen III tank. Hier in een wei/boomgaard nabij Heerlen. De Panzer III was in 1940 een van de sterkste tanks van Hitler-Duitsland. Aanvakelijk was de tank met een 37mm kanon uitgerust, later met een 50mm kanon (L/42 en later L/60). Bron: Rijckheyt, 328-004 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 7601 t/m 10000, 1890 - heden. 8028 Duitse 1e pantserregiment., 10-05-1940.

Vliegtuigen    

Weinig is bekend van Duitse vliegtuigen die Heerlen aanvielen. In mei 1940 maakten Duitse troepen (Luftwaffe) gebruik van de jagers Messerschmitt ME 109, oftewel ‘BF 109’, Messerschmitt ME 110, oftewel ‘BF 110’ en verschillende bommenwerpers (Heinkel, Junkers, Dornier).  Het gaat om de Heinkel HE 111, Junkers JU/Ju 87 ‘Stuka’ en 88 en Dornier DO 17 (Fliegender Bleistift: ‘het vliegende potlood’). Bekend is dat Amerikaanse troepen in 1944 nabij Benzenrade aangevallen werden door Duitse jagers. Waarschijnlijk gaat het om late Messerschmitt BF 109 of Focke Wulf (FW 190) varianten. Op 9 augustus 1941 werd een Duitse BF 109 jager neergehaald boven de Heerlense wijk de Passart. Het zou gaan om een BF 109E (‘Emil’) vliegtuig. Het vliegtuig behoorde tot 12./JG 1. De piloot van het vliegtuig was J. Usmann. De BF 109E had een vrij stompe neus vergeleken met latere Messerschmitt modellen. Meestal waren de vliegtuigen bewapend met 7.92mm machinegeweren en 20mm kanonnen in de vleugels. Sommige jachtvliegtuigen waren met bommen uitgerust.

Vliegtuigen van Hitler-Duitsland nabij Heerlen:

  • BF 109 (‘E’ varianten);
  • FW 190.

 

Nadere bronnen en literatuur:

Chamberlain, P. & Doyle, H (2004). Encyclopedia of German Tanks of World War Two, Silverdale Books.

Defensie. Verliesregisters

Erwin Franz Roestel

Hoogeveen, J. (1984). Eveneens voor de goede orde: Heerlen in oorlogstijd, 1940-1944. Heerlen: Winants.

List of World War Two firearms of Germany

WW2 awards

 

Onze archieven en collecties