Heerlijkheden

Het begrip "Heerlijkheid" en "Heerlijke rechten" is nauw verbonden met het leenstelsel, ookwel feodalisme geheten. Het was gebaseerd op de gedacht dat op een stuk land een aantal rechten zaten zoals tolrecht, jachtrecht, het recht om er te wonen, akkers te bebouwen, het land te besturen en de inwoners op dat land fiscaal te belasten en te berechten indien nodig.

Een graaf of hertog kon die rechten naar willekeur in (bruik)leen geven aan een leenman. De graaf of hertog bleef dan wel eigenaar van de grond. Deze (bruik)leen kon gebeuren tegen betaling, maar werd ook wel gedaan als beloning voor militaire steun die de graaf had ontvangen van de leenman. Een dergelijke overeenkomst resulteerde in een heerlijkheid. De leenman in zo’n heerlijkheid had dus een soort contract met de landsheer. De rechten die de leenman (meestal “heer” genaamd) in leen kreeg, bestonden meestal uit het recht tot de benoeming van veel functionarissen zoals de pastoor, de kapelaan en de koster. Daarnaast mocht de leenman accijnzen, verschillende belastingen en tollen heffen.

De feitelijke uitvoering van deze rechten werd overigens gedaan door de schepenbank. Naast deze taken had de leenman ook het recht tot rechtspraak over de inwoners van zijn heerlijkheid. De uitvoering daarvan werd meestal door de schout van de schepenbank gedaan.

De leenman mocht overigens op zijn beurt ook weer stukjes grond, althans de rechten daarop, weer in leen geven aan eigen leenmannen. In sommige gevallen gingen ook de eigendomsrechten over aan een leenman. Dat gebeurde overigens in de meeste gevallen onbedoeld of werd door de leenman op slinkse wijze gedaan door bijvoorbeeld een vervalsing van een contract. Als de rechten én het eigendom overgingen op één leenman dan ontstond een zogenaamde Vrije heerlijkheid of Rijksheerlijkheid. In principe waren deze Vrije Heerlijkheden kleine landjes op zich, met een eigen grens, eigen geld en een eigen leger. In Zuid-Limburg kennen we een flink aantal Rijksheerlijkheden;Limbricht, Stein, Elsloo, Eys, Vaesrade, Wijnandsrade, Rimburg, Terblijt, Gronsveld, Rijckholt, Mesch, Slenaken, Wijlre en Wittem.

Onderzoek in de archieven van heerlijkheden kan een schat aan zowel genealogische of andere historische gegevens over de buurt en regio opleveren. Klik hier voor een korte uitleg over onderzoek in deze archieven. 

Nadere bronnen en literatuur: