Centrale Keuken te Heerlen

Na 10 mei 1940 werd een Centrale Keuken te Heerlen opgericht voor Heerlenaren die niet voldoende middelen van bestaan hadden. In de Honigmannstraat was een wei die vanaf 1 december 1940 aan de gemeente werd verhuurd. Het Rijksbureau voor Voedselvoorziening bouwde in die wei een Centrale gaarkeuken waarbij de exploitatie in handen lag van het gemeentebestuur. Met ingang van 1 december 1940 werd de wei door de gemeente voor de duur van de oorlog gehuurd. Vier uitdeellokalen bestonden te Heerlen: een houten gebouw bij de bouwvereniging op de Molenberg, een in het Patronaat aan de Anjelierstraat te Heerlerheide, een uitdeellokaal in het Patronaat te Schandelen en een in het wijkgebouw van de Nederlandse Hervormde kerk aan de Beersdalweg. Op 12 mei 1941 werd nog een uitdeellokaal geopend in een van de lokalen van het politiebureau op de Heerlerbaan (Caumerweg-Rijksweg) .

De Nederlandse regering voorzag dat de oorlog ervoor zou zorgen dat grote delen van de Nederlandse bevolking moeite zou hebben om aan levensonderhoud te komen. Al vóór 10 mei 1940 maakte de regering plannen om voedsel tegen kostprijs aan minder draagkrachtige personen ter beschikking te stellen. Begin 1940 werd er haast gemaakt met genoemde plannen. Directeur-generaal S.L. Louwes nam samen met secretaris-generaal H.M. Hirschfeld (economische zaken), het initiatief om de Centrale Keuken op te richten. Die keuken zou voor een deel van de bevolking gekookt voedsel verstrekken. In mei 1940 werden er te Wageningen proeven genomen. Die waren succesvol. Het aantal kookinrichtingen werd in de tweede helft van 1940 uitgebreid. Eind 1943 bedroeg de capaciteit 2 miljoen porties per dag. De Duitse bezettingsmacht voelde weinig voor de Centrale Keuken: de installaties konden ingezet worden voor fabrieksvoeding. Desondanks bleef de Centrale Keuken open.

Honigmannstraat. Vanuit de Centrale Keuken of gaarkeuken werden tijdens de Tweede Wereldoorlog warme maaltijden verstrekt aan de bevolking van Heerlen. Bron: Rijckheyt, 328-003 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 5001 t/m 7500, 1890 - heden. 5587 Centrale- of gaarkeuken in Heerlen tijdens de Tweede Wereldoorlog., 24-04-1941.

Maaltijden werden alleen verstrekt tegen inlevering van distributiebonnen en bijbetaling van een klein bedrag. Inlevering van vier vleesbonnen, 2 vet-of boterbon en 3 peulvruchtenbon gaf recht op negen warme maaltijden van ca. 3/4 liter. Bij inlevering van deze bonnen kreeg men een scheurkaart met negen afscheurbare genummerde bonnen. Tegen inlevering van zo'n bon kon men tegen betaling van 0,10 of 0,25 cent, indien geen vetbon werd ingeleverd, een dagkaart kopen, waarop de maaltijd werd verstrekt. De dagkaarten moesten wel twee dagen van te voren bij de Centrale Keuken worden gekocht, zodat de keuken een overzicht kreeg van de te koken hoeveelheid voedsel. Het eten werd vaak in de morgen bereid. De Duitsers zagen mogelijkheden om de Nederlandse bevolking aan Hitler-Duitsland te binden. Vanaf mei 1942 werd de Nederlandse Volksdienst ingeschakeld bij de verstrekking van warm eten aan de bevolking. De N.V.D. moest toestemming geven en een deelnemerskaart verstrekken.

De N.V.D. (Nederlandse Volksdienst) was een door de Duitsers opgerichte koepelorganisatie waaronder de W.H.N. (Winterhulp Nederland) en andere organisaties moesten vallen. Het ging om sociale en maatschappelijke zorg. De N.V.D. kwam in 1941 tot stand en was een kopie van de Duitse nationaalsocialistische 'Volkswohlfahrt'. De N.V.D. was echter een grote mislukking omdat burgerlijke en kerkelijke organisaties voor hun eigen geloofsgenoten bleven zorgen. De propagandadoeleinden van de N.V.D. waren niet te ontkennen.

De Centrale Keuken te Heerlen werd op 24 april 1941 in bedrijf gesteld. De leiding in de keuken was in handen van de heer Stienstra, een hotelier. In 1942 begon de Centrale Keuken ook met de verstrekking van bijvoeding voor de gemeenten Nieuwenhagen, Schaesberg en Ubach over Worms. De animo in genoemde gemeenten was te gering om een eigen keuken te exploiteren. In 1943 werd besloten om bijvoeding door de Keuken van Heerlen te stoppen. Deelname van de bevolking te Heerlen viel wat tegen: in het begin liep het aantal deelnemers op van 300 naar 1000 per dag, half juni 1941 was dit aantal gedaald tot 200 of 250 per dag. In augustus was het aantal deelnemers gestegen tot 300. Na het in gebruik nemen van de keuken werd begonnen met bonloze bijvoeding van fabrieksarbeiders. Vanaf 18 augustus 1941 werd er voedsel aan de mijnen verstrekt. In 1943 werd er een concept-overeenkomst opgesteld, regelend de verhouding rijk-gemeente betreffende de exploitatie van de verstrekking van fabrieksvoeding. Deze overeenkomst is nooit vastgesteld, omdat de gemeente Heerlen er niet mee akkoord ging. Zij kon zich niet verenigen met de bepaling dat de fabrieksvoeding geheel voor rekening van het Rijk zou komen. De verstrekking van burgervoeding kwam echter voor 75 % voor rekening van het Rijk en voor 25 % van de gemeente Heerlen. In Heerlen was het verstrekken van fabrieksvoeding zeer winstgevend, dit in tegenstelling tot het verstrekken van burgervoeding, en het gemeentebestuur vreesde daarom verlies van inkomsten. Men kwam echter niet tot overeenstemming en deze overeenkomst werd daarom nooit vastgesteld.

'Behalve de Centrale Keuken aan de Honigmanstraat werden er nog vier uitdeellokalen ingericht, waardoor het verkrijgen van warme maaltijden werd bevorderd en vergemakkelijkt. Deze lokalen werden ingericht in een houten gebouwtje bij het bureau van de Bouwvereniging op de Molenberg, in het Patronaat in Schandelen, het wijkgebouw van de Ned. Herv. Kerk aan de Beersdalweg en het Patronaat aan de Anjelierstraat in Heerlerheide. Op 12 mei 1941 werd er nog een uitdeellokaal geopend in een van de lokalen van het politiebureau op de hoek Caumerweg-Rijksweg te Heerlerbaan'.

Gaar- of centrale keuken waar tijdens de Tweede Wereldoorlog warme maaltijden bereid werden voor de bewoners van Heerlen. Bron: Rijckheyt, 328-003 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 5001 t/m 7500, 1890 - heden. 5472 Gaar- of centrale keuken tijdens de Tweede Wereldoorlog in Heerlen., 24-04-1941.

Organisatie

Bij de opening van de Centrale Keuken waren er naast de directeur (M.M.E. van de Ven, directeur van Publieke Werken) en de dagelijks leiders 14 personen werkzaam: vier kassiers, een kok, een hulpkok, zes helpers, een stoker en een hulpstoker. Er ontstonden problemen met het functioneren van de dagelijks leider. De administratie werd sterk verwaarloosd en de directeur besloot om de hoofdadministratie bij de administratie van de dienst Publieke Werken onder te brengen. De chef-commies Bour van Publieke Werken werd belast met toezicht op de dagelijks leider en de gang van zaken in de Centrale Keuken. De dagelijks leider bleek niet naar behoren te functioneren. De directeur besloot op 18 september 1942 de Centrale Keuken te reorganiseren. De heer J.J.W. Matti werd benoemd tot dagelijks leider. De ontslagen dagelijks leider werd nu controleur van de verkoop van weekkaarten. Vanaf 1 mei 1943 waren er voor de keuken werkzaam de leider Matti, een plaatsvervangend leider, een administrateur, twee kassiers, een chef-kok, twee bij-koks, elf helpers, een stoker, een magazijnmeester en een controleur. In juli 1945 waren er nog 21 personen werkzaam in de keuken: een kok, drie bij-koks, een stoker, veertien helpers en twee bewakers. Na de sluiting van de keuken werd het personeel te werk gesteld bij de dienst Publieke Werken. Alleen W.K. Vincken behandelde de nog lopende zaken van de voormalige Centrale Keuken en twee bewakers waren nog tot begin 1947 werkzaam voor de keuken.

De Centrale Keuken te Heerlen op 24 april 1941. Bron: Rijckheyt, 328-003 Collectie foto's, dia's en prentbriefkaarten, nrs. 5001 t/m 7500, 1890 - heden. 5585 Centrale- of gaarkeuken in Heerlen tijdens de Tweede Wereldoorlog., 24-04-1941.

Sluiting

Het gemeentebestuur van Heerlen besloot in juli 1945 om de Centrale Keuken te sluiten. Er werd per dag nog slechts 90 liter voor burgers en 660 liter voor fabrieken en instellingen geproduceerd. Dit leidde tot een exploitatie-tekort van 350 gulden per week. Het Algemeen Commissariaat voor de Voedselvoorziening, Bureau Massavoeding Zuid te Tilburg verleende op 19 juli toestemming om de keukens te sluiten, mits er maatregelen werden getroffen dat de verstrekking van bonloze bijvoeding aan fabrieken en bedrijven doorgang kon krijgen. Het werk van de Centrale Keuken werd op 14 november 1946 definitief beëindigd met het opmaken van de eindafrekening. Het aan het Rijk verschuldigde exploitatie-saldo bedroeg 46.280,27 gulden.

 

Nadere bronnen en literatuur:

RHH, 076 Centrale Keuken Heerlen en aanverwante afdelingen, 1940-1947.

De Wolf, H (2015). Leven rondom een synagoge. Historische reeks Parkstad Limburg.
  

 

Onze archieven en collecties