Bidprentjes

Bidprentjes zijn kaartjes die meestal bij de begrafenis worden uitgedeeld ter nagedachtenis aan de overledene. Op het bidprentje staat meestal een korte levensschets, een foto of een gedicht of stukje proza. De bidprentjes worden door veel mensen verzameld en in veel gevallen komen ze ook terecht bij Rijckheyt. Deze bidprentjes zijn in te zien bij Rijckheyt.

De herkomst van het bidprentje.

Het bidprentje is van oudsher een rooms-katholiek traditie. Het is het prentje dat wordt uitgereikt bij een begrafenis als herinnering aan de overledene. Het wordt daarom ook wel doods-of dodenprentje of gedachtenisprentje genoemd. Het bidprentje is afkomstig uit de Nederlanden, d.w.z. het huidige Nederland en België. De eerste exemplaren komen uit laat 16e eeuwse Antwerpen met afbeeldingen uit het Oude of Nieuwe Testament. Het waren vooral priesters en kloosterlingen die deze eerste bidprentjes lieten maken. Op de achterkant werd de naam van de overledene geschreven met meestal een gebed of een tekst uit de Bijbel erbij. Rond 1730 verschenen de eerste gedrukte bidprentjes in Amsterdam met gravures. Onder het plaatje werd, in het Latijn, Frans of Nederlands, een tekst geplaatst . Op veel prentjes stond R.I.P.(=Requiescat in Pace) of in het Nederlands “dat Hij/Zij moge rusten in vrede” Op de achterkant stond dan “Bid voor de Ziel van Zaliger” gevolgd door de naam, de plaats en de leeftijd van de overledene en tenslotte een tekst uit de H.Schrift die op een of andere manier paste bij de overledene.

Rond 1800 werden doodshoofden, zeisen en andere figuren naast het kruis afgebeeld geheel in de stijl van de christelijke vanitas afbeeldingen. Deze afbeeldingen, die de vergankelijkheid van de mens weergeven, zien we terug in onder andere de liturgie van Aswoensdag: Memento, homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris  (= Bedenk, mens, dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren).

Eind 18e eeuw kregen de rijke gelovigen en priesters al een bidprentje. Na 1850 werd het uitgeven van prentjes voor overledenen ook voor andere groepen mensen betaalbaar. Dit kwam vooral doordat de grondstoffen en de druktechniek goedkoper werden.

De teksten op het bidprentje.
In de beginperiode werden naast de naam van de overledene alleen de leeftijd, overlijdensdatum en plaats van overlijden op het prentje vermeld. Men voegde hier later meer gegevens aan toe, zoals: de begraafplaats, de geboortedatum en de geboorteplaats. Soms werden bij personen van enig aanzien de maatschappelijke functies en lidmaatschappen van maatschappelijke organisaties vermeld. Bij geestelijken en religieuzen werd vermeld waar en wanneer zij bepaalde functies hadden vervuld.

Een bepaalde mate van ontkerkelijking of secularisering zien we gedurende de 20e eeuw ook in de bidprentjes terug. De bijbelteksten, die lange tijd onder de naam en sterfdatum gebruikelijk waren, werden geleidelijk aan vervangen door een kort levensbericht van de overledene. Eind 19e eeuw verschijnt voor het eerst een foto van de overledene op de voorkant van het bidprentje. De laatste decennia van de 20e eeuw worden ook nogal eens gedichten, songteksten of stukjes proza op de bidprentjes geplaatst. Aan het eind van de 20e eeuw werd dit levensbericht een uitgebreid verhaal. Voor een onderzoeker zijn dergelijke verhalen en een foto van de overledene zeer waardevol.

Onderzoek in bidprentjes. 
Rijckheyt heeft een verzameling van ongeveer 80.000 bidprentjes, niet alleen uit de regio, maar ook van daarbuiten. Om de bidprentjes zelf te kunnen inzien, te kopiëren of te scannen kun je terecht in de studiezaal van Rijckheyt. Je kunt ook zonder een bezoek te brengen aan de studiezaal al achterhalen welke bidprentjes aanwezig zijn. De gegevens op de bidprentjes zijn door middel van een database toegankelijk. Deze is online raadpleegbaar.

Naast de database is er ook een overzicht van de bidprentjes. Deze database is alfabetisch gerangschikt op familienamen, welke in de bidprentjescollectie voorkomen. Ook op talloze andere websites zijn gegevens uit bidprentjes te vinden. Kijk hiervoor op onze Genealogie weblinks.

De grootste fysieke collectie van bidprentjes is die van pater Dominicus de Jonge OCB (†) in de Achelse Kluis nabij Valkenswaard. Deze collectie omvat 700.000 bidprentjes. Inzage is mogelijk na telefonische afspraak. Zie http://www.achelsekluis.org/general/home.html. 

Nadere bronnen en literatuur:

Onze archieven en collecties